Ἀρχιμ. π. Γεωργίου Ρουσάκη
Ο Άγιος Ιωάννης ο Συγγραφέας της Κλίμακας
Την Δ΄ Κυριακή των Νηστειών, την
αφιερώνει η Εκκλησία μας σε ένα μεγάλο νηπτικό πατέρα στον Άγιο Ιωάννη
τον Σιναΐτη, φέτος δε συμπίπτει με την ημέρα της μνήμης του, διότι
κοιμήθηκε στις 30 Μαρτίου το 603 μΧ. σε ένα ασκητήριο της μονής Σινά, σε
ηλικία περίπου ογδόντα ετών. Ο Άγιος Ιωάννης έζησε τον 6ο μ.Χ. αιώνα
και γεννήθηκε στην Παλαιστίνη και διακρίνεται ως μία από τις μεγαλύτερες
ασκητικές φυσιογνωμίες όλων των εποχών.
Ο όσιος Ιωάννης ονομάζεται Σιναΐτης, αλλά και Ιωάννης της «Κλίμακος». Την προσηγορία Σιναΐτης έλαβε από το Μοναστήρι του Σινά, στο οποίο είχε εγκαταβιώσει και του οποίου εχρημάτισε και ηγούμενος. Ιωάννης δε «της Κλίμακος» ονομάζεται, επειδή το μοναδικό βιβλίο που συνέγραψε φέρει τον τίτλο «Κλίμαξ», δηλαδή σκάλα. Περιγράφει με κλιμακωτό τρόπο, μία σκάλα αρετών η οποία οδηγεί από τα χαμηλά στα υψηλά, από τα πρώτα στάδια της πνευματικής ζωής στα υψηλότερα και τελειότερα.
Σε ηλικία 16 ετών, ο όσιος, και αφού σπούδασε την «εγκύκλιον και εξωτερικήν σοφίαν», όπως λέγει ο ίδιος, φεύγει για το όρος Σινά, όπου έζησε με μεγάλη άσκηση και υποταγή κοντά σε εμπειρότατο γέροντα. Μετά από τρία χρόνια σε ηλικία 19 ετών, ο νέος ασκητής φεύγει από τη μονή Σινά και πηγαίνει στην έρημο σε τόπο που λεγόταν «Θωλάς» - απείχε δύο ώρες πορεία από την Μονή - για να ακολουθήσει το στάδιο της «ησυχίας». Ο θείος έρωτας που φλογίζει την καρδιά του, δεν αφήνει τίποτα να μπει ανάμεσα σε αυτόν και τον «ηγαπημένον την ψυχής του, τον Κύριο». Θέλει να είναι μόνος του σε μια σχισμή ενός βράχου, μεταξύ ουρανού και γης. Να σκέπτεται, να συλλογίζεται, να προσεύχεται, να συνομιλεί, να δίνεται μοναδικά και ολοκληρωτικά στο «ακρότατον εφετόν» (δηλ. το πλέον επιθυμητό πράγμα στον κόσμο) στον Θεό. Ο όσιος Ιωάννης δεν είναι διδάσκαλος των αρετών μόνο με το σύγγραμμα του, την «Κλίμακα», αλλά μας διδάσκει εξίσου και με τον βίο του. Απομονώνεται στην έρημο κατόπιν υπακοής και όχι εξ «ιδίου θελήματος», αφού πρώτα συγκατένευσε προς τούτο και ο μακαριστός γέροντάς του Μαρτύριος.
Παρέμεινε δε ταπεινός σε όλη την αγία ζωή του, όσο κι αν η πύρινη προσευχή και τα θαύματά του έγιναν γνωστά σε πολλούς, παρόλο που εκείνος μόναζε ζώντας ζωή ερημίτη.
Είχαν προηγηθεί θεία σημεία, τουτέστι προορατικές αποκαλύψεις από άλλους αγίους ασκητές, που κατεδείκνυαν ότι ο φιλακόλουθος «παιδαριογέροντας» Ιωάννης επρόκειτο να διαπρέψει στην αγιότητα και να διατελέσει στο μέλλον ηγούμενος του Σινά. Άλλωστε από εφηβικής ηλικίας ο Ιωάννης έκαμε πλήρη υπακοή στις μοναχικές οδηγίες, αρνούμενος το «ίδιον θέλημα», το οποίον στην ασκητική γραμματεία θεωρείται πηγή πνευματικών και σωματικών κινδύνων και απομάκρυνση από τη Χάρη του Θεού. Προορατικά, οι άγιοι γέροντες: ο Αββάς Στρατήγιος και ο Αναστάσιος ο Σιναΐτης διέγνωσαν την θεία πρόοδο του νεαρού μοναχού Ιωάννη και ο πρώτος τον ονόμασε «μέγα αστέρα», ενώ ο δεύτερος αποκάλυψε, ότι αυτός ο νεότατος μοναχός, θα αναλάβει την ηγουμενία της Μονής. Σε άλλη περίπτωση, ο μέγας και θαυματουργός γέροντας Ιωάννης ο Σαββαΐτης, συναντώντας για πρώτη φορά τον γέροντα Μαρτύριο, - που ήταν ο γέροντας του Ιωάννη – μαζί με τον υποτακτικό του τον Ιωάννη, τον μετέπειτα όσιο συγγραφέα της «Κλίμακος», στον μεν πρώτο τον γέροντα Μαρτύριο, δεν ανταποκρίθηκε με ιδιαίτερο τρόπο, ενώ στον δεύτερο, τον Ιωάννη, έπλυνε τα πόδια και φίλησε τα χέρια, ανακοινώνοντας ότι αντέστρεψε τη σειρά γιατί έπραξε ως να δέχθηκε ηγούμενο.
Έτσι πέρασε ο Αγ. Ιωάννης σαράντα ολόκληρα χρόνια στην έρημο.
Η απάντηση στην προφανή απορία του κοινού ανθρώπου, πως μπορεί να ζήσει ένας άνθρωπος τόσα πολλά χρόνια εντελώς μόνος και χωρίς υλικές ανέσεις μας την δίνει ό ίδιος ο Όσιος: «όταν ο άνθρωπος γευθεί λίγο τα «ουράνια», εύκολα καταφρονεί τα «επίγεια». Λέγει χαρακτηριστικά ο Άγιος Ιωάννης: «Ιησού μνήμη ενωθήτω τη πνοή σου και τότε γνώσει ησυχίας ωφέλειαν». Όταν δηλαδή κατορθώσεις να ενώσεις με την αναπνοή σου και με την ύπαρξή σου το πρόσωπο και το όνομα του Χριστού και ενωθείς μαζί Του βαθιά και σφιχτά, τότε θα καταλάβεις τι πάει να πει ησυχία και ερημιά και αποχώρηση από τον κόσμο. Εξ άλλου είναι γνωστό σε αυτές τις εκλεκτές ψυχές και το μαρτυρεί και ίδιος ο Όσιος, καθ’ όλη την διάρκεια του σκληρού μονήρους βίου, «ο Θεός ουκ αμάρτυρον εαυτόν ποιεί», δηλ. ο Θεός φανερώνει την παρουσία του και την ευαρέσκειά του με διάφορους τρόπους. Οι άνθρωποι αυτοί που ζουν την μακαρία μόνωση, συνήθως έχουν θεοπτικές εμπειρίες και αποκαλύψεις, που δύσκολα μπορεί να καταλάβει και να γευθεί ο άνθρωπος του κόσμου.
Έτρωγε πολύ λίγο και κοιμόταν επίσης λίγο, τόσο όσο να μη βλάψει τον νου του από την υπερβολική αγρυπνία. Έφθασε σε μεγάλα ύψη αγιότητος και αρετής και αξιώθηκε μεγάλων "εμπειριών και χαρισμάτων". Είχε και το χάρισμα της θαυματουργίας. Το προορατικό του χάρισμα φάνηκε και όταν έσωσε από βέβαιο θάνατο τον υποτακτικό του Μωυσή, ο οποίος κοιμόνταν κάτω από ένα τεράστιο βράχο. Ο Αγ. Ιωάννης προείδε την πτώση του βράχου ευρισκόμενος στο κελί του και φάνηκε καθ’ ύπνον στο μαθητή του, τον ξύπνησε και τον προέτρεψε να φύγει για να γλυτώσει τον κίνδυνο. Ο βράχος έπεσε αλλά ο μαθητής με την θαυμαστή επέμβαση του αγίου σώθηκε από βέβαιο θάνατο.
Οι μοναχοί της ιεράς μονής του Σινά, εκτιμώντας την σοφία και την αγιότητά του, τον εξέλεξαν ηγούμενο. Μετά από πολλές παρακλήσεις και πιέσεις κατόρθωσαν να τον πείσουν να έλθει κοντά τους, ως ηγούμενός τους και να παραμείνει στην περιώνυμη Μονή του Σινά ως ηγούμενος επί δύο περίπου χρόνια.
Ως ηγούμενος υπήρξε πατέρας, θεραπευτής και ικανός εξομολόγος για τους μοναχούς, τους οποίους καθοδηγούσε προς την απλανή γνώση της Αγίας Τριάδος και ενστάλαζε στις ψυχές τους τα θεία νάματα. Το θαυματουργικό του χάρισμα δεν τον εγκατέλειψε, αλλά ως ακόλουθος του μοναδικού ιατρού ψυχών και σωμάτων, Θεανθρώπου Ιησού, γιάτρευε ψυχικές και σωματικές νόσους. Σε μεγάλη ηλικία αναχώρησε από τη Μονή του Σινά και περιορίστηκε και πάλι στο ερημικό κελί της ησυχίας του, ενώ άφησε αντικαταστάτη του στην διαποίμανση των μοναχών τον αδελφό και συμμοναστή του Γεώργιο. Η έρημος είχε κερδίσει οριστικά τον την καρδιά του και τον είλκυε δυνατά. Εκεί συνέχισε να γεωργεί το «άγονον της ερήμου» με την ακατάπαυστη «πηγή των δακρύων του» και με την χάρη του Θεού. Άφησε όμως μια ανεκτίμητη πνευματική κληρονομιά, που είναι το σύγγραμμα του η «Κλίμαξ». Αλλά και αυτή η συγγραφή του έργου ήταν καρπός υπακοής. Διότι όταν ο όσιος Ιωάννης ο Σιναΐτης ήταν ηγούμενος στη Μονή του Σινά έλαβε επιστολή από τον Ιωάννη, ηγούμενο της εν Ραϊθώ –κοντά στην Παλαιστίνη- Μονής, που του ζητούσε να του αποστείλει πνευματικές συμβουλές και ασκητικές νουθεσίες. Το σύγγραμμα που ο όσιος Σιναΐτης απέστειλε, ήταν το καταστάλαγμα της εμπειρίας του, οι «Πνευματικές Πλάκες» όπως ονομάστηκαν, αλλά και το απόσταγμα της Ορθόδοξης ασκητικής διδασκαλίας και ονομάστηκε «Κλίμαξ Θείας Ανόδου» και είναι ο θείος οδοδείκτης των μοναχών, αλλά και γενικά των χριστιανών στην πορεία προς τον όντως Όντα.
Ο όσιος Ιωάννης ονομάζεται Σιναΐτης, αλλά και Ιωάννης της «Κλίμακος». Την προσηγορία Σιναΐτης έλαβε από το Μοναστήρι του Σινά, στο οποίο είχε εγκαταβιώσει και του οποίου εχρημάτισε και ηγούμενος. Ιωάννης δε «της Κλίμακος» ονομάζεται, επειδή το μοναδικό βιβλίο που συνέγραψε φέρει τον τίτλο «Κλίμαξ», δηλαδή σκάλα. Περιγράφει με κλιμακωτό τρόπο, μία σκάλα αρετών η οποία οδηγεί από τα χαμηλά στα υψηλά, από τα πρώτα στάδια της πνευματικής ζωής στα υψηλότερα και τελειότερα.
Σε ηλικία 16 ετών, ο όσιος, και αφού σπούδασε την «εγκύκλιον και εξωτερικήν σοφίαν», όπως λέγει ο ίδιος, φεύγει για το όρος Σινά, όπου έζησε με μεγάλη άσκηση και υποταγή κοντά σε εμπειρότατο γέροντα. Μετά από τρία χρόνια σε ηλικία 19 ετών, ο νέος ασκητής φεύγει από τη μονή Σινά και πηγαίνει στην έρημο σε τόπο που λεγόταν «Θωλάς» - απείχε δύο ώρες πορεία από την Μονή - για να ακολουθήσει το στάδιο της «ησυχίας». Ο θείος έρωτας που φλογίζει την καρδιά του, δεν αφήνει τίποτα να μπει ανάμεσα σε αυτόν και τον «ηγαπημένον την ψυχής του, τον Κύριο». Θέλει να είναι μόνος του σε μια σχισμή ενός βράχου, μεταξύ ουρανού και γης. Να σκέπτεται, να συλλογίζεται, να προσεύχεται, να συνομιλεί, να δίνεται μοναδικά και ολοκληρωτικά στο «ακρότατον εφετόν» (δηλ. το πλέον επιθυμητό πράγμα στον κόσμο) στον Θεό. Ο όσιος Ιωάννης δεν είναι διδάσκαλος των αρετών μόνο με το σύγγραμμα του, την «Κλίμακα», αλλά μας διδάσκει εξίσου και με τον βίο του. Απομονώνεται στην έρημο κατόπιν υπακοής και όχι εξ «ιδίου θελήματος», αφού πρώτα συγκατένευσε προς τούτο και ο μακαριστός γέροντάς του Μαρτύριος.
Παρέμεινε δε ταπεινός σε όλη την αγία ζωή του, όσο κι αν η πύρινη προσευχή και τα θαύματά του έγιναν γνωστά σε πολλούς, παρόλο που εκείνος μόναζε ζώντας ζωή ερημίτη.
Είχαν προηγηθεί θεία σημεία, τουτέστι προορατικές αποκαλύψεις από άλλους αγίους ασκητές, που κατεδείκνυαν ότι ο φιλακόλουθος «παιδαριογέροντας» Ιωάννης επρόκειτο να διαπρέψει στην αγιότητα και να διατελέσει στο μέλλον ηγούμενος του Σινά. Άλλωστε από εφηβικής ηλικίας ο Ιωάννης έκαμε πλήρη υπακοή στις μοναχικές οδηγίες, αρνούμενος το «ίδιον θέλημα», το οποίον στην ασκητική γραμματεία θεωρείται πηγή πνευματικών και σωματικών κινδύνων και απομάκρυνση από τη Χάρη του Θεού. Προορατικά, οι άγιοι γέροντες: ο Αββάς Στρατήγιος και ο Αναστάσιος ο Σιναΐτης διέγνωσαν την θεία πρόοδο του νεαρού μοναχού Ιωάννη και ο πρώτος τον ονόμασε «μέγα αστέρα», ενώ ο δεύτερος αποκάλυψε, ότι αυτός ο νεότατος μοναχός, θα αναλάβει την ηγουμενία της Μονής. Σε άλλη περίπτωση, ο μέγας και θαυματουργός γέροντας Ιωάννης ο Σαββαΐτης, συναντώντας για πρώτη φορά τον γέροντα Μαρτύριο, - που ήταν ο γέροντας του Ιωάννη – μαζί με τον υποτακτικό του τον Ιωάννη, τον μετέπειτα όσιο συγγραφέα της «Κλίμακος», στον μεν πρώτο τον γέροντα Μαρτύριο, δεν ανταποκρίθηκε με ιδιαίτερο τρόπο, ενώ στον δεύτερο, τον Ιωάννη, έπλυνε τα πόδια και φίλησε τα χέρια, ανακοινώνοντας ότι αντέστρεψε τη σειρά γιατί έπραξε ως να δέχθηκε ηγούμενο.
Έτσι πέρασε ο Αγ. Ιωάννης σαράντα ολόκληρα χρόνια στην έρημο.
Η απάντηση στην προφανή απορία του κοινού ανθρώπου, πως μπορεί να ζήσει ένας άνθρωπος τόσα πολλά χρόνια εντελώς μόνος και χωρίς υλικές ανέσεις μας την δίνει ό ίδιος ο Όσιος: «όταν ο άνθρωπος γευθεί λίγο τα «ουράνια», εύκολα καταφρονεί τα «επίγεια». Λέγει χαρακτηριστικά ο Άγιος Ιωάννης: «Ιησού μνήμη ενωθήτω τη πνοή σου και τότε γνώσει ησυχίας ωφέλειαν». Όταν δηλαδή κατορθώσεις να ενώσεις με την αναπνοή σου και με την ύπαρξή σου το πρόσωπο και το όνομα του Χριστού και ενωθείς μαζί Του βαθιά και σφιχτά, τότε θα καταλάβεις τι πάει να πει ησυχία και ερημιά και αποχώρηση από τον κόσμο. Εξ άλλου είναι γνωστό σε αυτές τις εκλεκτές ψυχές και το μαρτυρεί και ίδιος ο Όσιος, καθ’ όλη την διάρκεια του σκληρού μονήρους βίου, «ο Θεός ουκ αμάρτυρον εαυτόν ποιεί», δηλ. ο Θεός φανερώνει την παρουσία του και την ευαρέσκειά του με διάφορους τρόπους. Οι άνθρωποι αυτοί που ζουν την μακαρία μόνωση, συνήθως έχουν θεοπτικές εμπειρίες και αποκαλύψεις, που δύσκολα μπορεί να καταλάβει και να γευθεί ο άνθρωπος του κόσμου.
Έτρωγε πολύ λίγο και κοιμόταν επίσης λίγο, τόσο όσο να μη βλάψει τον νου του από την υπερβολική αγρυπνία. Έφθασε σε μεγάλα ύψη αγιότητος και αρετής και αξιώθηκε μεγάλων "εμπειριών και χαρισμάτων". Είχε και το χάρισμα της θαυματουργίας. Το προορατικό του χάρισμα φάνηκε και όταν έσωσε από βέβαιο θάνατο τον υποτακτικό του Μωυσή, ο οποίος κοιμόνταν κάτω από ένα τεράστιο βράχο. Ο Αγ. Ιωάννης προείδε την πτώση του βράχου ευρισκόμενος στο κελί του και φάνηκε καθ’ ύπνον στο μαθητή του, τον ξύπνησε και τον προέτρεψε να φύγει για να γλυτώσει τον κίνδυνο. Ο βράχος έπεσε αλλά ο μαθητής με την θαυμαστή επέμβαση του αγίου σώθηκε από βέβαιο θάνατο.
Οι μοναχοί της ιεράς μονής του Σινά, εκτιμώντας την σοφία και την αγιότητά του, τον εξέλεξαν ηγούμενο. Μετά από πολλές παρακλήσεις και πιέσεις κατόρθωσαν να τον πείσουν να έλθει κοντά τους, ως ηγούμενός τους και να παραμείνει στην περιώνυμη Μονή του Σινά ως ηγούμενος επί δύο περίπου χρόνια.
Ως ηγούμενος υπήρξε πατέρας, θεραπευτής και ικανός εξομολόγος για τους μοναχούς, τους οποίους καθοδηγούσε προς την απλανή γνώση της Αγίας Τριάδος και ενστάλαζε στις ψυχές τους τα θεία νάματα. Το θαυματουργικό του χάρισμα δεν τον εγκατέλειψε, αλλά ως ακόλουθος του μοναδικού ιατρού ψυχών και σωμάτων, Θεανθρώπου Ιησού, γιάτρευε ψυχικές και σωματικές νόσους. Σε μεγάλη ηλικία αναχώρησε από τη Μονή του Σινά και περιορίστηκε και πάλι στο ερημικό κελί της ησυχίας του, ενώ άφησε αντικαταστάτη του στην διαποίμανση των μοναχών τον αδελφό και συμμοναστή του Γεώργιο. Η έρημος είχε κερδίσει οριστικά τον την καρδιά του και τον είλκυε δυνατά. Εκεί συνέχισε να γεωργεί το «άγονον της ερήμου» με την ακατάπαυστη «πηγή των δακρύων του» και με την χάρη του Θεού. Άφησε όμως μια ανεκτίμητη πνευματική κληρονομιά, που είναι το σύγγραμμα του η «Κλίμαξ». Αλλά και αυτή η συγγραφή του έργου ήταν καρπός υπακοής. Διότι όταν ο όσιος Ιωάννης ο Σιναΐτης ήταν ηγούμενος στη Μονή του Σινά έλαβε επιστολή από τον Ιωάννη, ηγούμενο της εν Ραϊθώ –κοντά στην Παλαιστίνη- Μονής, που του ζητούσε να του αποστείλει πνευματικές συμβουλές και ασκητικές νουθεσίες. Το σύγγραμμα που ο όσιος Σιναΐτης απέστειλε, ήταν το καταστάλαγμα της εμπειρίας του, οι «Πνευματικές Πλάκες» όπως ονομάστηκαν, αλλά και το απόσταγμα της Ορθόδοξης ασκητικής διδασκαλίας και ονομάστηκε «Κλίμαξ Θείας Ανόδου» και είναι ο θείος οδοδείκτης των μοναχών, αλλά και γενικά των χριστιανών στην πορεία προς τον όντως Όντα.
Η «Κλίμαξ», κατά τον Αρχιμ. Σωφρόνιο Ζαχάρωφ του Έσσεξ, ‘’είναι έν των πλέον μεγαλοπνόων ασκητικών συγγραμμάτων”. Μέσα από τα κεφάλαιά του αναβλύζει όλη η ευωδία της αγιοπατερικής Παράδοσης, αλλά επίσης αποκαλύπτεται και η όλη προσωπικότητα του Οσίου. Όταν κάποιος γράφει, τότε ηθελημένα ή αθέλητα “βγάζει”, κατά το κοινώς λεγόμενο, τον εαυτό του. Ο άγιος Ιωάννης, με όσα αποτυπώνει στο χαρτί, φανερώνει ότι αυτά που γράφει είναι προσωπικά του βιώματα. Γι’ αυτό και ο λόγος του είναι ζωντανός, έχει την αμεσότητα του διδασκαλικού λόγου προς τους μαθητές. Διεισδύει βαθειά μέσα στην ψυχή, αγγίζει τις πιο ευαίσθητες χορδές της και δημιουργεί κατάνυξη και διάθεση για προσευχή. Είναι ουσιαστικά διήγηση , περιγραφή των όσων είδε, άκουσε και ψηλάφισε. Είναι όλη η άγια πείρα και «μυστικές εμπειρίες» του Αγίου. Όλα αυτά βρίσκονται αποθησαυρισμένα στην «Κλίμακά» του.
Τα τριάντα αυτά κεφάλαια, τα σκαλοπάτια της νοητής κλίμακας, ξεκινούν με την «αποταγή του δικού μας θελήματος», την «μετάνοια» ως διαρκή κατάσταση χριστιανικής ζωής, τη «μνήμη θανάτου» που κρατά τον άνθρωπο σε εγρήγορση και τον αποτρέπει από την πτώση. Προχωρούν στην «υπακοή» ως απαράβατο κανόνα του μοναχού (και όχι μόνο), στο «χαροποιό ή αναστάσιμο πένθος» (την λύπη δηλαδή για τις αποτυχίες μας, αλλά και την χαρά για την ανάστασή μας) και φθάνουν στην «αοργησία» και «πραότητα» που πρέπει να μας χαρακτηρίζουν. Παράλληλα ο όσιος συγγραφέας, αναλύει με σοφία τις εμπαθείς καταστάσεις που ανατρέπουν τον αγώνα των αρετών. Ως σοφός διδάσκαλος αφενός μεν διδάσκει με βαθύνοια τον δρόμο των αρετών και αφετέρου καταδεικνύει με βαθειά σύνεση την αποφυγή του δρόμου των φθοροποιών παθών. Εφιστά την προσοχή στην απομάκρυνση από την «κατάκριση» που εκμηδενίζει όλες τις άλλες αρετές, την ζημιά που προξενεί η πολυλογία και την ανάγκη της «σιωπής» που προάγει την συγκέντρωση του νου (‘’του θείου οφθαλμού της ψυχής’’ κατά τον όσιο Ιωάννη) και ελκύει την έλευση της χάριτος. Επισημαίνει ότι «η έλλειψη κατάνυξης» οδηγεί στην «ακηδία» , ενώ η «γαστριμαργία» οδηγεί στην «φιληδονία», την «φιλαργυρία» που μαζί με την «φιλοδοξία» είναι από τα κορυφαία πάθη και ασθένειες ψυχής. Προβάλλει ως υγιή στάση ζωής την «προσευχή» που πρέπει να είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα του πιστού. Ενώ η «υπερηφάνεια» και η «κενοδοξία» αποτελούν «σατανική στροφή της ψυχής», κατά τον ακριβή του λόγο.
Θεωρεί την «ταπείνωση» ως την πλέον προσφιλή αρετή στον Θεό, την δε «διάκριση», την «ιερή ησυχία» και «νήψη» ως απαραίτητους δρόμους προς τη βασιλεία των ουρανών. Χαρακτηρίζει δε την «απάθεια» ως το τελικό «χαριτωμένο» στάδιο θείων αγώνων. Όλες αυτές οι αρετές έχει δοθεί η ευκαιρία να αναλυθούν κατά τους κατανυκτικούς εσπερινούς προηγουμένου έτους. Τέλος κατά τον όσιο Ιωάννη, με «την πίστη, ελπίδα και αγάπη», φθάνουμε στο αποκορύφωμα των αρετών που είναι δώρα του Αγίου Πνεύματος στα υιοθετημένα παιδιά Του.
Οι διδασκαλίες του είναι ολοκάθαρα νάματα που προέρχονται από όντως αγιασμένη πηγή. Είναι ένα θεόπνευστο κείμενο. Οι σύγχρονοι ψυχολόγοι θαυμάζουν τον συγγραφέα της Κλίμακας για την βαθύτητα των ψυχολογικών του γνώσεων και παρατηρήσεων, και διαπιστώνουν ότι τα τελευταία αξιόλογα πορίσματα της ψυχολογίας του Βάθους ήταν γνωστά στους Πατέρες της ερήμου.
Ο ιερός διδάσκαλος αναφερόμενος στον αγώνα των αρετών απευθύνεται σε μοναχούς, και κυρίως σε υποτακτικούς, όπως ὁ ίδιος αναφέρει, αλλά ο λόγος του έχει να προσφέρει μεγίστη ωφέλεια και σε κάθε συνειδητό και αγωνιζόμενο Χριστιανό. Είναι αδύνατον όμως να αναλύσουμε σε τόσο μικρό χρόνο, τον αγώνα των αρετών, όπως μας τον παρουσιάζει ο όσιος στο έργο του. Θα διατυπώσουμε μόνο ορισμένες γενικές παρατηρήσεις, αυτές που θα μπορούσε να κάνει ο αναγνώστης της «Κλίμακος».
Πρώτον ο χαρακτηρισμός, ως «Κλίμακος», για να περιγραφεί η πορεία των αρετών προς την τελείωση, δηλώνει ότι ο αγωνιστής (ο όσιος χρησιμοποιεί συχνά την λέξη αυτή), είτε μοναχός ἤ κοσμικός, δεν κατακτά εξ αρχής και ακόπως την αρετή και την αγιότητα, όπως κανείς δεν μπορεί να ανέβει διά μιας μια σκάλα, αλλά βαθμιαία και σταδιακά, με ισόβιους μόχθους και υπομονή, αρχίζοντας από την εκκοπή των παθών και καταλήγοντας στην απάθεια και στίς ελλάμψεις των υπερφυσικών χαρισμάτων. «Οὐδεὶς κλίμακα ὑφ᾿ ἕν ποτε ἀνελθεῖν δεδύνηται.Χρόνῳ καὶ ὑπομονῇ καὶ κατὰ μικρὸν τὰ εἰρημένα ἐν ἡμῖν προσγίνονται καὶ τελειοῦνται». Δηλαδή: «κανείς δεν μπορεί να ανέβει μια σκάλα δια μιας, αλλά με χρόνο και υπομονή και σιγά-σιγά θα γίνουν και θα ολοκληρωθούν αυτά που είπαμε.» (Κλίμαξ, Λόγος Ζ΄ κβ).
Μία δεύτερη παρατήρηση είναι ότι ο αγώνας ή αλλιώς η πνευματική εργασία απαιτεί, κατά τον Άγιο Ιωάννη, ως βασικές προϋποθέσεις αφενός την προαίρεση και τον πόθο της σωτηρίας εκ μέρους του ανθρώπου, του αγωνιστού και αφετέρου την βοήθεια εκ μέρους του Θεού. Ἡ συνεργία του Θεού είναι δεδομένη, αλλά μόνο όταν προηγηθεί η θέληση του ανθρώπου. Λέγει σχετικά στον περί διακρίσεως λόγο: «Πάσης πνευματικῆς ἐργασίας ὁρωμένης τε καὶ νοουμένης προηγεῖται πρόθεσις οἰκεία καὶ πόθος ἄριστος, μετὰ συνεργίας Θεοῦ γινόμενα· τῶν γὰρ προτέρων μὴ καταβληθέντων τὸ δεύτερον ἐπακολουθεῖν οὐ πέφυκεν». Δηλαδή για κάθε πνευματική εργασία προηγείται εκούσια πρόθεση και η άριστη προσωπική επιθυμία που ολοκληρώνονται με την συνέργια του Θεού. Αν δεν υπάρχουν τα δύο πρώτα είναι αδύνατον να συνεργήσει ο Θεός (Κλίμαξ, Λόγος ΚΣΤ).
Βεβαίως ὁ Θεός δεν παύει να μεριμνά για την σωτηρία όλων, όποια πρόθεση και αν έχουν, και δίδει με ποικίλους τρόπους ευκαιρίες μετανοίας στον καθένα. Παράλληλα όμως ο Άγιος θέλει να τονίσει τον σεβασμό του Θεού προς την ελευθερία του ανθρωπίνου προσώπου. Ὁ Θεός «πάντας ἀνθρώπους θέλει σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν» (Α΄, Τιμ. β΄, 4 ) αλλά δεν αναγκάζει κανένα.
Είναι χαρακτηριστικός ο ακροτελεύτιος λόγος του πατρός: «Κλίμακα ἀναβάσεως πεπελέκηκα· ἕκαστος δὲ λοιπὸν βλεπέτω ἐν ποίᾳ βαθμίδι ἕστηκεν». Δηλαδή μας λέγει «πελέκησα , χάραξα μια σκάλα αναβάσεως, ο καθένας ας δει σε ποιό σκαλοπάτι στέκεται» ( Κλίμαξ, Λόγος ΚΖ΄).
Μία τρίτη παρατήρηση είναι ότι ο Όσιος δεν αγνοεί το γεγονός ότι όλοι δεν φθάνουν πάντα στα ίδια πνευματικά μέτρα. Άλλωστε, στις ευαγγελικές παραβολές της σποράς –που μας υπενθυμίζει ο ιερός συγγραφεύς- ο Κύριος με τις εικόνες της σποράς, παριστά τις διαβαθμίσεις της πνευματικής καταστάσεως στους Χριστιανούς: «ὃ μὲν καρποφορεῖ ἑκατόν, ὃ δὲ ἑξήκοντα, ὃ δὲ τριάκοντα». (Ματθ. ιγ΄, 8) (24) Ανάλογες είναι και οι αναφορές στην «Κλίμακα»: «Οὐ πάντας μὲν ἀπαθεῖς γενέσθαι δυνατόν· πάντας δὲ σωθῆναι καὶ Θεῷ διαλλαγῆναι οὐκ ἀδύνατον». Δηλαδή δεν είναι δυνατόν όλοι να φθάσουν στην απάθεια αλλά δεν είναι αδύνατον να σωθούν όλοι» (Κλίμαξ, Λόγος ΚΣΤ΄, νδ΄). Λέγει επ’ αυτού γλαφυρά ο Αγ. Ιωάννης: «Εἶδον τρεῖς ἀδελφοὺς ζημιωθέντας· καὶ ὁ μὲν ἠγανάκτει, ὁ δὲ ἔμενεν ἄλυπος, ὁ δὲ πολλὴν τὴν χαρὰν ἐκαρποῦτο».Δηλαδή: «είδα τρεις αδελφούς να αδικούνται ο μεν ένας αγανάκτησε, ο άλλος δεν λυπήθηκε καθόλου και ο τρίτος χάρηκε για την αδικία» (Κλίμαξ, Λόγος ΚΣΤ΄ λε). Σε άλλο δε σημείο παραθέτει την μαρτυρία: «Τρεῖς ἔγωγε ὁμοθυμαδὸν ἑώρακα μοναχοὺς ἀτιμασθέντας· καὶ ὁ μὲν δέδηκται μὲν καὶ τετάρακται, σεσιώπηκε δέ· ὁ δὲ ἐχάρη μὲν ἑαυτοῦ χάριν, λελύπηται δὲ περὶ τοῦ λοιδορήσαντος· ὁ δὲ τρίτος τὴν τοῦ πλησίον βλάβην ἀνατυπώσας, ἐδάκρυσε θερμῶς· καὶ ἦν ἰδεῖν φόβου καὶ μισθοῦ καὶ ἀγάπης ἐργάτας». Δηλαδή : «είδα τρείς μοναχούς ταυτοχρόνως να υβρίζονται και να προσβάλονται άδικα. Ο μεν πρώτος θίχθηκε και ταράχτηκε αλλά σιώπησε. Ο δεύτερος χάρηκε για τον εαυτό του (που προσεβλήθη αδίκως) και λυπήθηκε γι’ αυτόν που τον πρόσβαλε. Ο δε τρίτος αναλογίσθηκε την βλάβη που υπέστη ο εξυβρίσας πλησίον του και έκλαυσε θερμώς γι’ αυτόν». Και έτσι, λέγει ο Όσιος, είδα και τα τρία είδη των ευαγγελικών εργατών, αυτούς δηλαδή που εργάζονται από φόβο, αυτούς που εργάζονται για τον μισθό και τέλος αυτούς που εργάζονται από αγάπη» (Κλίμαξ, Λόγος Η΄,κθ΄).
Επισημαίνει επίσης ο σοφός διδάσκαλος ότι είναι απαραίτητο να γνωρίζει ο αγωνιζόμενος τις δυνάμεις του και αναλόγως να επιχειρεί την ανάβαση της κλίμακας, με τούς τρόπους πού προσιδιάζουν στην ιδιοσυγκρασία και στις σωματικές και ψυχικές δυνατότητές του. Η άκαιρη επιμονή σε αγώνες υπέρ δύναμιν ασφαλώς δεν είναι εκ Θεού και προδίδουν υπερηφάνεια και εμπιστοσύνη στις δυνάμεις μας και όχι στον Θεό. Η «εκ δεξιών κλοπή» είναι συχνή παγίδα του διαβόλου, για να παρασύρει σε αδιάκριτη ανευλόγητη άσκηση και να οδηγήσει τελικά στην πλάνη (Κλίμαξ, Λόγος ΚΖ΄, ε΄).
Αν τέλος θέλαμε να συνοψίσουμε την περί των αρετών διδασκαλία του ιερού πατρός, θα λέγαμε ότι ο Άγιος Ιωάννης τα μεν πάθη τα συγκεφαλαιώνει, συμφωνώντας και με τούς άλλους νηπτικούς Πατέρες, στα τρία πρωταρχικά, την φιληδονία, την φιλαργυρία και την κενοδοξία. (Κλίμαξ, Λόγος Λ΄, ιη΄). Θεωρεί δε ως το πιο ολέθριο πάθος, ως «πάντων τῶν κακῶν ἀρχηγὸν καὶ τελείωσιν» (Κλίμαξ, Λόγος ΚΑ΄, λστ΄) «την υπερηφάνεια ή αλλιώς οίηση», στην οποία οδηγεί αυξανόμενη η φιλοδοξία. Η υπερηφάνεια, αυτή και μόνη, είναι ικανή να αναπληρώσει τον τόπο όλων παθών στην ψυχή εκείνου πού δεν θα την πολεμήσει. (Κλίμαξ, Λόγος ΚΒ΄, στ΄).
Τον δε αγώνα των αρετών τον θεωρεί ως αγώνα με τρία μέτωπα που ανταποκρίνονται στην θεραπεία του τριμερούς της ψυχής, δηλαδή του επιθυμητικού, του θυμικού και του λογιστικού, διά της αποκτήσεως των τριών βασικών μεγάλων αρετών, «τῶν μητέρων τῶν ἀρετῶν», (Κλίμαξ, Λόγος ΚΣΤ΄, Β΄, κη΄) εγκρατείας, ταπεινοφροσύνης και αγάπης. «Τῇ Τριάδι τῇ Ἁγίᾳ», λέγει, «κατὰ τῶν τριῶν διὰ τῶν τριῶν ὁπλισώμεθα». Δηλαδή με την Χάρη της Αγίας Τριάδος κατά των τριών παθών θα οπλιστούμε με τρείς αρετές. Ο συνετός άνθρωπος, συνεχίζει, αγωνίζεται περισσότερο να αποκτήσει τις μητέρες των αρετών, για ν' ακολουθήσουν, φυσικώ τω τρόπω, και οι θυγατέρες, οι λοιπές δηλαδή αρετές (Κλίμαξ, Λόγος ΚΣΤ΄, Β΄, κη).
Σταχυολογώντας από την διδασκαλία του Οσίου πατρός διαβάζομε για την πρώτη αρετή της εγκρατείας. «Εγκρατής είναι αυτός που ζει μέσα στους πειρασμούς και τις παγίδες και τούς θορύβους του κόσμου και αγωνίζεται με όλη του τη δύναμη να μιμηθεί την ζωή εκείνων που είναι απαλλαγμένοι από τους θορύβους του κόσμου» (Κλίμαξ Λόγος Α’, θ’ ).
Η δεύτερη βασική αρετή η ταπεινοφροσύνη κατά τον Αγ. Ιωάννη δεν είναι όταν κάποιος εξευτελίζει και κατηγορεί μόνος τον εαυτό του. Γιατί πώς να μην αντέξει κάποιος αυτά που ο ίδιος κάνει; Αντίθετα ταπεινόφρων είναι εκείνος που υβρίσθηκε από κάποιον άλλο και ωστόσο δεν ελάττωσε καθόλου την αγάπη του γι αυτόν.
Η ταπείνωση είναι μόνη της, μία σκάλα με εκατομμύρια σκαλοπάτια. Το πρώτο σκαλοπάτι πατά στη γη, και το τελευταίο, αν υπάρχει, ακουμπά στον ουρανό. Το πρώτο είναι η στοιχειώδης ταπείνωση, και το τελευταίο είναι η "τελεία" ταπείνωση, που είχε η Παναγία μας.
Η στοιχειώδης ταπείνωση περιλαμβάνει: την πίστη στον Τριαδικό Θεό, στη διδασκαλία της Γραφής και της Εκκλησίας. Να πιστεύεις δηλαδή σ' όσα λέει το "πιστεύω" κι όχι όπως και σε αυτά που εσύ νομίζεις. Την ταπείνωση αυτή την έχουν, και οφείλουν να την έχουν, όλοι οι ορθόδοξοι χριστιανοί. Μετά το πρώτο σκαλοπάτι αρχίζει η γνήσια ταπείνωση, που συνεχώς ανέρχεται. "Η οσία ταπείνωση δεν καταδικάζει τους άλλους, αλλά καταδικάζει εν διανοία συνεχώς και ειλικρινώς τον εαυτό μας" και μόνο τον εαυτό μας. Διαφορετική δε είναι η ταπείνωση των αρχαρίων και διαφορετική των τελείων. "Άλλη η ταπείνωση, όταν επικρατεί ο χειμώνας των παθών, άλλη, όταν έρθει η άνοιξη των καρπών, κι άλλη, όταν έρθει το θέρος των αρετών". Άλλη η ταπείνωση, όταν κανείς βρίσκεται στο πεδίο της καθάρσεως, άλλη, όταν βρίσκεται στο στάδιο του φωτισμού, κι άλλη στο στάδιο της θεώσεως (Κλίμαξ Λόγος ΚΕ ΄).
Τέλος ο Όσιος διδάσκαλος καταλήγει στην κορυφαία αρετή, την αγάπη, που είναι ο Ουρανός στην γη. Αγάπη είναι ο Θεός, διότι «ο Θεός αγάπη εστίν» (Καθ. Ιωάννου δ΄8) . Όλες οι προσπάθειες μας, όλες οι θυσίες μας, κι αυτοί οι χτύποι της καρδιάς μας, στο ρυθμό της αγάπης Του πρέπει να χτυπούν. Λέγει, λοιπόν, ο άγιος μας, ότι, «αυτός που θέλει να ομιλεί για την αγάπη είναι σαν να επιχειρεί να ομιλεί για τον ίδιο το Θεό… η αγάπη, ως προς την ποιότητα της είναι ομοίωσις με τον Θεόν, όσο βέβαια είναι δυνατόν στους ανθρώπους….Η αγάπη χορηγεί την χάρη της προφητείας, η αγάπη παρέχει την δύναμη της θαυματουργίας, η αγάπη είναι άβυσσος της Θείας ελλάμψεως, η αγάπη είναι η πηγή του Θεϊκού πυρός όσο περισσότερο πυρ αναβλύζει, τόσο περισσότερο καταφλέγει εκείνον που διψά. Η αγάπη είναι η στάση και η εδραίωση των Αγγέλων, η πρόοδος εις τους αιώνες όλων των εκλεκτών του Θεού» (Κλίμαξ Λόγος Λ΄).
Όλη η περί των αρετών διδασκαλία του Αγίου Ιωάννη του Σιναΐτη είναι λόγος που γράφτηκε προ δεκατεσσάρων αιώνων, αλλά παραμένει εξαιρετικά επίκαιρος, γιατί και στη σημερινή εποχή, όπως τότε, ο άνθρωπος βυθίζεται στην υλόφρονα καθημερινότητα αδιαφορώντας για την πνευματική του ζωή. Ο Άγιος Ιωάννης μάς περιγράφει πολύ παραστατικά αυτή την θλιβερή πραγματικότητα που υπήρχε κατ’ αναλογία και στη δική του εποχή. Λέγει, λοιπόν, ότι «o άνθρωπος,( της εποχής του και μάλλον επαναλαμβάνεται και στον σύγχρονο άνθρωπο) διαβάζει για την κρίση και αρχίζει να χαμογελά. Για την κενοδοξία και κενοδοξεί την ώρα της αναγνώσεως. Αποστηθίζει λόγους περί αγρυπνίας και παρευθύς καταβυθίζεται στον ύπνο. Εγκωμιάζει την προσευχή, και την αποφεύγει σαν μαστίγιο. Μόλις χορτάσει φαγητό μετανοεί, και ύστερα από λίγο τρώγει και χορταίνει περισσότερο. Μακαρίζει τη σιωπή και την εγκωμιάζει με πολυλογία. Επαινεί και δοξάζει τους ελεήμονες, αλλά υβρίζει τους φτωχούς». (Κλίμαξ Λόγος ΙΖ΄). Γι’ αυτό καλεί , ο Όσιος διδάσκαλος, σε νηφάλιο και συνεχή αγώνα, τον κάθε χριστιανό εναντίον των παθών, δίδοντάς μας την Κλίμακά του, στο μέσον της Μ. Τεσσαρακοστής, ως πρότυπο για την ανάβασή μας, από την γη στον Ουρανό.
Ευχηθείτε λοιπόν, ο μέγας πατήρ ημών Ιωάννης της Κλίμακος να μας χειραγωγεί στους αγώνες μας με στόχο τις άγιες αρετές, ώστε να οικοδομήσουμε και εμείς με την βοήθειά του την δική μας κλίμακα και ακολουθώντας τον σοφό διδάσκαλο, να ανεβούμε τα σκαλοπάτια της πνευματικής πορείας προς την Ανάσταση και δι’ αυτής στην Βασιλεία του Αιωνίου Βασιλέως του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Ώ, η δόξα, η τιμή και το κράτος, νυν και αεί και εις τούς αιώνας των αιώνων. Αμήν.
ΠΗΓΗ: http://www.imns.gr/eidiseis-mitropoleos/602-2014-04-03-10-32-22.html
